UFO z XVIII wieku na freskach z klasztoru w Wielkopolsce?

Kopuła P. Ferrariego z freskami G. W. Neunhertza, z zaznaczonym dyskiem. Źródło: W. Budzyński – Archiwum WSD Ląd, domena publiczna

Czy klasztor w Lądzie skrywa kosmiczne tajemnice? I czy to jeden z niewielu zachowanych w Polsce przedstawień potencjalnego UFO w sztuce sakralnej?

W dniach 6–7 czerwca 2026 r. w Lądzie nad Wartą odbywał się XXII Festiwal Kultury Słowiańskiej i Cysterskiej. Ciekawe zestawienie Słowian z cystersami, ale nie jest to temat do rozważań w tym tekście. Pojechałem na festiwal ze swoim przyjacielem Bartkiem i jego dziewczyną. Po szybkim zapoznaniu się z otoczeniem, zaczęliśmy od zwiedzania klasztoru z przewodnikiem.

Pierwsza wzmianka o Lądzie jako słowiańskim grodzie strzegącym przeprawy przez Wartę pochodzi z 1136 r. Cystersi przybyli tu około 1175 r. Klasztor został ufundowany przez Mieszka III Starego. Z kościoła romańskiego nie zachowało się nic, bo został rozebrany około połowy XVII w. Obecny barokowy składa się z dwóch różnych części. Wschodnia – zbudowana wg projektu Józefa Szymona Bellottiego w 2. połowie XVII w., powtarza układ świątyni średniowiecznej na rzucie krzyża. Sklepienia zdobią sztukaterie, polichromie, a także freski (1733) w kopule nawy. Te ostatnie namalowane przez pochodzącego ze Śląska Georga Wilhema Neunhertza. Zachodnią partię budowli zaprojektował w XVIII w. Pompeo Ferrari, z ogromną kopułą wspartą na wysokich arkadach (zainteresowanych szczegółami odsyłam do strony internetowej www.lad.pl)

Nas najbardziej zainteresuje fresk namalowany w 1711 r przez Adama Swacha w czaszy kopuły i na pendentywach transeptu Święci adorujący Trójcę Świętą (znany też jako Wszyscy święci w niebie. Stanowi on barokową wizję otwartego nieba. Wieloplanowa, spiralna struktura optycznie unosi sklepienie. Widz stojący na dole odnosi wrażenie bezgranicznej przestrzeni wypełnionej światłem i chmurami, na których spoczywają postacie niebiańskie. W samym zenicie kopuły znajduje się źródło jaskrawego, złotego światła, symbolizujące Bożą chwałę. Centralnymi postaciami są Osoby Boskie. otoczone świetlista gloria oraz kłębiące się obłoki pełne puttów i aniołów. Nad nimi unosi się Gołębica – symbol Ducha Świętego.

Na fresku rzuciła mi się w oczy srebrna kula. Nie pasowała do całości dzieła, do kontekstu. Nie mogłem też doszukać się jej ukrytej symboliki. Przechodziłem pod tym malowidłem kilkakrotnie, za każdym razem zwracając uwagę na nią.

Analizujący ikonografię tego fresku historycy sztuki ponoć widzą w niej symbol Wszechświata i Ziemi, nad którą panuje Bóg Według nich stanowi ona swoisty punkt podparcia dla tronujących Osób Boskich, unosząc się w kosmicznej przestrzeni Nieba.

Ja jednak myślałem o kuli w szerszym kontekście…

UFO w sztuce sakralnej

Tematyką niezidentyfikowanych obiektów interesuję się praktycznie od zawsze, w szczególności od czasu pojawiania się piktogramów-kręgów zbożowych w nieodległym (ok. 50 km) Wylatowie (zajmowałem się ich badaniem i jestem współautorem strony www.wylatowo.pl). Jednak takie powiązanie nie było tym razem jednoznaczne. W przykładach podawanych przez Igora Witkowskiego czy zmarłego niedawno Ericha von Dänikena, w zasadzie nie ma pola do interpretacji. Zacząłem motyw kuli ignorować.

Wszystko zmieniło się wkrótce.

Podczas koncertu Śpiew cystersów Marcela Pérèsa & Schola Cantorum był czas dokładniej przyjrzeć się wystrojowi kościoła. Po zakończeniu podszedł do mnie przyjaciel, wskazał w górę na fresk na sklepieniu większej kopuły autorstwa Georga Wilhelma Neunhertza z lat 1731–1732 i spytał, co widzę. Początkowo nie dostrzegłem niczego ciekawego. Jednak po chwili aż zadrżałem. Na fresku widnieje wyłaniający się z chmur metaliczny dysk, w moim odczuciu bardziej jednoznaczny niż kula. Nie udało mi się zrobić dobrego zdjęcia, odszukałem ten fresk później w Internecie. Zaaferowany innymi wydarzeniami festiwalowymi, nie miałem możliwości bardziej się nim zająć. Zrobiłem to dopiero w drodze powrotnej, w pociągu. Zacząłem szukać, czym dysk mógł być według oficjalnych opisów. Także według sztucznej inteligencji. Podpowiedzi pojawiło się kilka:

• 

  Talerzyk eucharystyczny (patena), który mógł się tam znaleźć jako symbol Eucharystii. I miałby związek z Lądem, gdyż z kościoła pochodzi słynna romańska patena (obecnie przechowywana w skarbcu katedry w Kaliszu), podarowana kościołowi przez Mieszka III Starego.

• Słońce Sprawiedliwości – dysk chwały Bożej. W barokowych kopułach często malowano ogromny, metaliczny dysk jako symbol Boga Ojca, Chrystusa-Słońca, Sol Iustitiae, Boże Światło. W baroku często występuje motyw Słońca Sprawiedliwości nad kościołem, m.in. w Krzeszowie czy w Strahowie, gdzie Neunhertz był autorem malowideł i fresków w klasztorze norbertanów. Wielki, złoty krąg symbolizuje Boga.
• Okno do nieba – dysk miałby być otworem w sklepieniu, przez który widać Niebo i Bożą chwałę. Neunhertz był mistrzem ujęć iluzjonistycznych.
• Tarcza wiary jako atrybut cnoty, symbol ochrony Kościoła z niebios.

Pojawiło się jeszcze kilka innych, według mnie mało wiarygodnych, wyjaśnień. W baroku zdecydowana większość słońc ma promienie wychodzące na boki, z twarzą Boga po środku albo w formie aureoli. To w Lądzie jest czystym, dużym, gładkim, metalicznym dyskiem bez twarzy, bez symbolu gołębicy itp. Dlatego od razu rzuca się w oczy, bo wygląda jak obiekt wlatujący w chmury, z płomieniami na obwodzie (oświetlenie, napęd?), ze smugą na dole, (wylot gazów z dysz, ruch w górę, światła zwiadowcze?).

Jednak nie można wykluczyć, że autor widział jakiś niezidentyfikowany obiekt lub o takim usłyszał wraz z dokładnym jego opisem. W 1732 r., gdy człowiek zobaczył na niebie coś świecącego i lewitującego, to potrafił to określić jako cud, znak z Nieba, dostrzec w tym anioła, chwałę Pańską. Nie dysponował pojęciem statek kosmiczny.

Zleceniodawcą prac nad barokizacją klasztoru opat Antoni Mikołaj Łukomski pewnie byłby zadowolony: Patrzcie, Bóg daje nam znaki.