Wzgórze, na którym zaczęła się historia

W tradycji sumeryjskiej istnieje mit o legendarnej górze, zwanej Du-Ku – mitycznym miejscu na dalekiej północy, gdzie po raz pierwszy zasiano zboże, udomowiono zwierzęta, wynaleziono tkactwo. Po tysiącleciach Şavak Yıldız odnajduje na ziemi należącej od pokoleń do jego rodziny ślad czegoś, co pasuje do tamtego opisu…

Prolog: dogmat, który nie przetrwał

Przez większą część XX w. historia początków cywilizacji wyglądała jak dobrze ułożona układanka. Człowiek najpierw jest koczownikiem, łowcą i zbieraczem. Potem opanowuje rolnictwo. Osiedla się, buduje wioski, miasta. Dopiero wtedy – kiedy ma czas, zasoby i nadwyżkę – tworzy religie, prawa, organizacje społeczne i architekturę sakralną. Każdy kolejny krok wynika z poprzedniego, niczym element logicznej sekwencji. To wszystko wydawało się tak oczywiste, że przez dziesięciolecia uchodziło niemal za dogmat.

Tymczasem pod kamienistym wzgórzem na skraju Wyżyny Anatolijskiej, 22 km na północny-wschód od tureckiego miasta Şanlıurfa, kryło się coś, co ten pewnik miało zburzyć. Drzemało przez 12 tys. lat, czekając, aż ktoś uzna, że obrobiony, wyorany z ziemi kamień zasługuje na coś więcej, niż na pozbycie się go. Ten ktoś to Şavak Yıldız – kurdyjski rolnik, ojciec rodziny z wioski Örencik.

o jest historia, która zaczyna się nie od łopaty archeologa, lecz od pługa i furmanki, przemierzającej drogę do Şanlıurfa w ekstremalnym upale. To praktycznie nieznana wcześniej opowieść o kimś, komu Klaus Schmidt poświęcił w swojej książce Budowniczowie pierwszych świątyń (PIW, 2006) zaledwie dwa zdania, i to bynajmniej nie z perspektywy niżej opisanej…

1963: pierwsze spotkanie, które jeszcze niczego nie zmieniło

Wzgórze Göbekli Tepe, po turecku zwane Pagórkiem z Pępkiem, pojawiło się po raz pierwszy w naukowych opracowaniach w 1963 r., w czasie wielkich nadziei na systematyczne studia nad prehistorią Górnej Mezopotamii. Dwa prestiżowe ośrodki naukowe: Instytut Orientalny Uniwersytetu Chicago i Uniwersytet Stambulski – połączyły siły w Joint Istanbul-Chicago Universities Prehistoric Research Project (Wspólny projekt badawczy uniwersytetów w Stambule i Chicago dotyczący prehistorii), prowadzonym przez dwoje wybitnych badaczy: Halet Çambel, pionierkę tureckiej archeologii, i Roberta Braidwooda, jednego z czołowych na świecie specjalistów od okresu neolitu i początków rolnictwa.

Celem projektu była próba uchwycenia momentu, w którym człowiek przestał być koczownikiem. Badacze szukali śladów tzw. rewolucji neolitycznej – przejścia od łowiecko-zbierackiego trybu życia do rolnictwa i osadnictwa. I znajdowali je – stanowisko Çayönü Tepesi, eksplorowane przez Braidwooda w 1964 r., okazało się jednym z kluczowych dowodów tej przemiany. Ujawniono tu owalne chaty, prostokątne budynki z podłogami z polerowanego wapienia, jedne z najstarszych znanych śladów wykorzystania oraz obróbki rodzimej miedzi, ziarna soczewicy, pszenicy i grochu, kości udomowionych zwierząt. Datowanie radiowęglowe wskazywało na okres 8200–5500 r. p.n.e.