Nauka, duchy i pycha pewności

Dlaczego współczesnym ludziom coraz trudniej odróżnić wiedzę od przekonań?

Nigdy wcześniej człowiek nie dysponował tak ogromną wiedzą o świecie jak dzisiaj. Jednocześnie chyba nigdy tak wielu ludzi nie było przekonanych, że zna odpowiedzi na pytania, których w istocie wciąż nie potrafimy rozstrzygnąć.

W sporach o zjawiska paranormalne, świadomość, życie po śmierci czy UFO coraz rzadziej dochodzi do wymiany argumentów. Zamiast tego obserwujemy zderzenie dwóch pewności. A przecież historia nauki i filozofii uczy czegoś zupełnie przeciwnego – największym sprzymierzeńcem poznania nie jest pewność, lecz pokora epistemiczna [poznawcza – przyp. red].

Strony, które przestały ze sobą rozmawiać

Współczesna debata dotycząca zjawisk niewyjaśnionych przypomina coraz częściej rozmowę prowadzoną w dwóch różnych językach. Z jednej strony znajdują się osoby przekonane, że nauka prędzej czy później wyjaśni wszystkie tajemnice rzeczywistości, a to, czego nie potrafi potwierdzić, należy uznać za wytwór ludzkiej wyobraźni, z drugiej te, które w zjawiskach paranormalnych widzą dowód na istnienie rzeczywistości wykraczającej poza materialistyczny obraz świata. Co ciekawe, obie strony mają ze sobą znacznie więcej wspólnego, niż zwykle chcą przyznać.

Nie chodzi bowiem o to, że jedni wierzą w duchy, a drudzy nie. A o znacznie głębszy problem – sposób, w jaki dochodzimy do przekonań. Wystarczy kilka zdań wypowiedzianych podczas internetowej dyskusji, aby rozmówcy wzajemnie uznali się za ludzi naiwnych albo zacofanych, dogmatycznych albo łatwowiernych. Zanim pojawią się argumenty, zapada wyrok. Nie rozmawia się już o faktach, lecz o etykietach.

Najbardziej zastanawiające jest jednak coś innego. Coraz trudniej jest nam odróżnić wypowiedzi opisujące stan wiedzy od tych, które wyrażają światopogląd. Zdanie: nie dysponujemy dowodami potwierdzającymi istnienie danego zjawiska oznacza coś zupełnie innego niż stwierdzenie: takie zjawisko nie istnieje. Pierwsze odnosi się do aktualnego stanu badań, drugie jest już interpretacją rzeczywistości. W codziennych sporach różnica ta niemal całkowicie zanika.

Czym naprawdę jest nauka?

Warto w tym miejscu poczynić zastrzeżenie. Rozważania o granicach nauki nie są argumentem przeciwko nauce. Wręcz przeciwnie. Trudno wskazać przedsięwzięcie intelektualne, które przyniosłoby ludzkości większe korzyści. Współczesna medycyna, fizyka, chemia czy astronomia zmieniły świat w stopniu niewyobrażalnym jeszcze kilka pokoleń wstecz. Właśnie dlatego tak istotne jest właściwe rozumienie tego, czym nauka jest, a czym nie jest.

W powszechnym odbiorze bywa ona traktowana jako zbiór ostatecznych odpowiedzi. Tymczasem nie one są jej istotą, lecz metoda ich poszukiwania. Hipotezy poddawane są obserwacji, eksperymentowi i nieustannej próbie podważenia. Jeżeli kolejne badania potwierdzają wcześniejsze wyniki, rośnie nasze zaufanie do danego wyjaśnienia. Nie oznacza to jednak, że uzyskujemy prawdę absolutną. Nauka proponuje najlepszy model rzeczywistości, jaki potrafimy zbudować na podstawie dostępnych danych, pozostawiając jednocześnie możliwość jego korekty.