Jean Ganivet i matematyka choroby

Astrologia zaczyna się od liczb, a kończy na najbardziej ludzkim ze wszystkich pytań – o życie i śmierć

Kiedy człowiek zapadał na ciężką chorobę, średniowieczny lekarz zgłębiał kwestie: co dzieje się z organizmem, jaka jest natura choroby, czy gorączka będzie narastać, czy zacznie ustępować, czy chory odzyska siły, czy przeciwnie – jego stan się pogorszy. I wreszcie tę najważniejszą: czy przeżyje?

Współczesna medycyna próbuje odpowiedzieć na te pytania za pomocą badań laboratoryjnych, metod obrazowania, obserwacji parametrów fizjologicznych i statystycznej wiedzy o naturalnym przebiegu chorób. Lekarz w wiekach średnich dysponował znacznie skromniejszym zestawem narzędzi. Obserwował wygląd pacjenta, objawy bólu, gorączkę, wydzieliny, przede wszystkim mocz, oddychanie, sen i apetyt, a następnie próbował umieścić wszystkie te objawy w ramach teorii humoralnej. Jeżeli jednak chciał przewidzieć dalszy rozwój choroby, mógł sięgnąć po jeszcze jedno narzędzie: horoskop.

Horoskop chorego

Jednym z najciekawszych świadectw takiej praktyki jest Amicus medicorum – Przyjaciel lekarzy – dzieło Jeana Ganiveta, francuskiego astrologa i zakonnika, czynnego w pierwszej połowie XV w. Ganivet napisał je ok. 1431 r., a wydał drukiem w Lyonie w 1496 r. Nie był to zbiór jednej czy dwóch przepowiedni, lecz rozbudowany, czteroczęściowy traktat poświęcony astrologii medycznej, zawierający zarówno wykład zasad, jak i liczne przykłady zastosowania metod analizy horoskopu.

Ganivet przedstawia w nich astrologię nie jako luźny zbiór przekonań o wpływie planet, lecz usystematyzowaną procedurę diagnostyczną i prognostyczną. Astrolog najpierw określa moment, który ma znaczenie dla rozpatrywanej sprawy, następnie oblicza położenie w tym czasie ciał niebieskich, dopiero potem rozpoczyna interpretację. W zależności od przypadku, punktem wyjścia mógł być moment położenia się pacjenta do łóżka, konsultacja lekarska albo wizyta u lekarza, a także chwila zadania pytania o los chorego. Horoskop stawał się w ten sposób obrazem określonej sytuacji medycznej.

Nie chodziło przy tym o stworzenie horoskopu zdrowia w dzisiejszym rozumieniu. Ganivet nie pytał o to, jakie choroby są komuś przypisane z racji urodzenia. Interesowała go konkretna choroba konkretnego człowieka, w danym momencie. W jednym z zachowanych przypadków pewien lekarz zwrócił się do niego z pytaniem dotyczącym chorego dziekana Vienne: czy odzyska on zdrowie, czy umrze? Horoskop sporządzono na 7 sierpnia 1431 r. Ganivet wydał sąd niepomyślny dla chorego, Księżyc zmierzał bowiem do spalenia oraz do punktu zabijającej planety, w domu śmierci był punkt życia, a w domu życia punkt śmierci. To przesądziło sprawę.