Rekordowy kosmiczny laser i galaktyka-duch

                                                                                                                                     MeerKAT telescope. Źródło: YouTube, New SciTech

Rekordowy kosmiczny laser

Astronomowie korzystający z południowoafrykańskiego radioteleskopu MeerKAT dokonali przełomowego odkrycia: zidentyfikowali najdalszy i najjaśniejszy znany hydroksylowy gigamaser – naturalny laser kosmiczny, który emituje niezwykle silne fale radiowe z odległości ponad 8 mld lat świetlnych.

Gigamasery to ekstremalnie jasne źródła promieniowania powstające w galaktykach bogatych w gaz, gdzie olbrzymie rezerwy cząsteczek hydroksylu (OH) są pobudzane do emisji fal radiowych. W praktyce ich działanie przypomina laser pracujący na długości fali ok. 18 cm (znacznie dłuższej niż światło widzialne), co czyni je widocznymi dla radioteleskopów.

Nowo odkryty gigamaser znajduje się w układzie HATLAS J142935.3−002836 (dwóch zderzających się galaktyk). Emitowane tam promieniowanie radiowe jest tak intensywne, że naukowcy klasyfikują to źródło jako gigamaser, a nie typowy megamaser. Pomimo ogromnej odległości, sygnał został wykryty dzięki niezwykłej czułości MeerKAT oraz zjawisku soczewkowania grawitacyjnego (efektowi przewidzianemu przez Einsteina), w którym masa obcej galaktyki pośredniczącej działa jak kosmiczne szkło powiększające, wzmacniając sygnał na drodze ku Ziemi.

Jak wyjaśnia dr Thato Manamela z Uniwersytetu w Pretorii, to tak, jakbyśmy obserwowali radiowy odpowiednik lasera po drugiej stronie Wszechświata. Detekcja sygnału była możliwa dzięki wyjątkowej konstrukcji radioteleskopu MeerKAT, który składa się z 64 współpracujących ze sobą anten, oraz zaawansowanym metodom przetwarzania olbrzymich liczb danych.

Rzadkie masery hydroksylowe są cennym narzędziem badawczym. Pozwalają śledzić procesy zachodzące podczas gwałtownych zderzeń galaktyk, intensywnej formacji gwiazd oraz aktywności supermasywnych czarnych dziur. Odkrycie gigamasera w tak ogromnej odległości otwiera nowe możliwości obserwacyjne i stanowi zapowiedź kolejnych przełomów w radioastronomii.

(mż)

Źródło: Phys.org – MeerKAT discovers record-breaking cosmic laser halfway across the universe (dostęp 2 marca 2026).

Galaktyka-duch

Astronomowie zidentyfikowali niemal niewidzialną galaktykę zdominowaną przez ciemną materię. Ten niezwykły obiekt znajduje się w gromadzie galaktyk w Perseuszu (ok. 300 mln lat świetlnych od Ziemi). To jeden z najbardziej skrajnych przypadków, w którym niewidzialna materia odpowiada za niemal całą masę układu – szacunkowo ok. 99 proc.

Obiekt, nazwany CDG‑2 (ang. Candidate Dark Galaxy‑2), należy do rzadkiej klasy galaktyk o bardzo niskiej jasności, które praktycznie nie emitują światła gwiazdowego. Standardowe metody poszukiwania takich obiektów na podstawie rozświetlonej tarczy zawodzą, ponieważ zawierają one bardzo mało gwiazd i są trudne do bezpośredniego wyłapania. Kluczowym sygnałem były natomiast cztery ciasno skupione gromady kuliste. Te gęste skupiska starych gwiazd posłużyły za wskazówkę obecności czegoś większego w tamtym rejonie.

Dzięki połączeniu obserwacji z Kosmicznego Teleskopu Hubble’a (NASA/ESA), europejskiego obserwatorium kosmicznego Euclid oraz naziemnego teleskopu Subaru na Hawajach wykryto także słaby, rozległy blask wokół owych gromad. Choć światło pochodzi od zaledwie kilku milionów gwiazd, co odpowiada jasności ok. 6 mln Słońc, czyli tysiące razy mniej niż w typowej galaktyce spiralnej, to jednak jego obecność wskazuje na ukrytą, bardzo rozproszoną strukturę galaktyczną.

Szacuje się, że gromady kuliste odpowiadają za ok. 16 proc. widzialnego blasku CDG‑2. Resztę jej masy stanowi materiał niewidzialny dla teleskopów – ciemna materia, której natura pozostaje jedną z największych zagadek współczesnej kosmologii.

Przyjmuje się, że galaktyka została w dużej mierze pozbawiona swojej zwykłej materii (przede wszystkim gazu wodorowego, mogącego tworzyć gwiazdy) w wyniku silnych oddziaływań grawitacyjnych z pobliskimi galaktykami w obrębie gromady Perseusza.

CDG‑2 to pierwsza galaktyka wykryta wyłącznie dzięki obecności gromad kulistych. Stanowi to nowe narzędzie w poszukiwaniu podobnych, słabo świecących obiektów we Wszechświecie. Odkrycie to nie tylko potwierdza istnienie ekstremalnie ciemnych galaktyk, ale też dostarcza cennych danych o tym, jak ciemna materia i zwykła materia współdziałają w procesie formowania struktur kosmicznych.

Źródło: SciTechDaily – „Ghost Galaxy” Made of 99% Dark Matter Discovered 300 Million Light Years Away (dostęp 2 marca 2026)